De laatste verzorging, nog één keer zorgen voor wie je liefhebt

Als uitvaartverzorger merk ik regelmatig dat nabestaanden eigenlijk niet weten wat er allemaal mogelijk is na een overlijden.

Veel mensen denken dat zodra iemand is overleden, de uitvaartverzorger komt, de overledene wordt meegenomen en de familie pas later weer afscheid kan nemen.

Maar zo hoeft het helemaal niet te gaan.

Sterker nog, ik vind dat we nabestaanden veel vaker mogen betrekken bij de laatste verzorging.

Want waarom zou je iemand die je misschien veertig jaar hebt liefgehad, verzorgd en aangeraakt, na het overlijden ineens volledig uit handen moeten geven?

Wat is de laatste verzorging eigenlijk?

De laatste verzorging, ook wel de laatste zorg of het afleggen genoemd, vindt meestal plaats kort na het overlijden.

We wassen de overledene, verzorgen het lichaam, kleden hem of haar aan en zorgen ervoor dat iemand op een waardige manier kan worden opgebaard.

Dat kan thuis gebeuren, in een ziekenhuis, een hospice, een verzorgingshuis of in een uitvaartcentrum.

Het is een handeling die voor ons als uitvaartverzorgers heel vertrouwd is.

Maar voor nabestaanden is het vaak de eerste keer dat ze hiermee te maken krijgen.

En daar zit precies het verschil.

Wij weten wat we moeten doen. Maar de familie weet wie deze persoon was.

Hoe moeder haar haar altijd droeg. Welk overhemd vader het liefste aanhad. Of dat oma absoluut niet zonder haar trouwring gezien wilde worden.

En juist daarom vind ik dat nabestaanden een belangrijke rol kunnen spelen.

“Mag ik mijn moeder zelf wassen?”

Die vraag wordt soms heel voorzichtig gesteld.

Alsof iemand bang is dat het niet mag.

Natuurlijk mag dat, wanneer de omstandigheden het toelaten.

Je hoeft niet alles zelf te doen. Misschien wil je alleen het gezicht wassen. Of de handen. Misschien wil je helpen met aankleden of alleen even aanwezig zijn.

Wij kunnen de verzorging begeleiden en de handelingen uitvoeren waarbij professionele ondersteuning nodig is.

Maar wat mij betreft geldt één belangrijke regel:

Het is jullie dierbare. Jullie mogen zelf bepalen hoe dichtbij jullie willen zijn.

En dat betekent ook dat je helemaal niets hoeft te doen als je dat niet wilt.

Het laatste overhemd van vader

Stel je voor.

Een man van 84 jaar is thuis overleden. Zijn vrouw en kinderen zijn aanwezig.

Wanneer we bespreken welke kleding hij aan moet krijgen, haalt zijn dochter een keurig gestreken overhemd uit de kast.

“Deze droeg hij altijd op zondag.”

Zijn vrouw moet glimlachen.

“Ja, en de bovenste knoop liet hij altijd open. Zelfs als ik zei dat hij die dicht moest doen.”

Tijdens de verzorging vraagt zijn dochter of ze zelf de knoopjes mag dichtmaken.

Natuurlijk.

En wanneer ze bij de bovenste knoop komt, kijkt ze naar haar moeder.

Die schudt haar hoofd.

“Nee hoor, die blijft open.”

Er wordt gelachen.

Heel even is vader weer precies zoals iedereen hem kende.

Dat is voor mij de waarde van de laatste verzorging.

Niet alleen het wassen en aankleden, maar ook de herinneringen die tijdens die momenten naar boven komen.

Dit voorbeeld is een illustratie van hoe persoonlijk zo’n verzorging kan zijn.

Veertien kleine gebaren die veel kunnen betekenen

De laatste verzorging hoeft niet uitsluitend uit medische of praktische handelingen te bestaan.

Er zijn ontzettend veel manieren waarop nabestaanden zelf iets kunnen bijdragen.

En vaak zijn het juist de kleine dingen die later worden herinnerd.

• Het gezicht of de handen wassen. Met een zacht washandje nog één keer voor iemand zorgen.
• Zelf de kleding uitzoeken. Dat vertrouwde vest, die mooie jurk of juist de spijkerbroek waarin iemand zich altijd prettig voelde.
• Helpen met aankleden. Een knoop dichtmaken, een sjaal goedleggen of een stropdas strikken.
• Het haar kammen. Precies zoals iemand het zelf altijd droeg.
• Een vertrouwde geur gebruiken. Een beetje van het favoriete parfum of de bekende aftershave, als dat passend is.
• De trouwring of sieraden omdoen. Of juist samen besluiten welke sieraden als herinnering bij de familie blijven.
• Een persoonlijke brief schrijven. Woorden die misschien nooit zijn uitgesproken.
• Een bloem neerleggen. Bijvoorbeeld uit de eigen tuin, waar iemand zo graag werkte.
• Muziek opzetten. Het favoriete liedje van de overledene, gewoon tijdens de verzorging.
• Een kaarsje aansteken. Op een veilige plek, als symbool van verbondenheid.
• Nog één keer een hand vasthouden. Zonder haast en zonder iets te hoeven zeggen.
• Kinderen erbij betrekken. Een tekening, een knuffel of een klein briefje kan veel betekenen.
• Een persoonlijk voorwerp meegeven. Een foto, zakdoek of iets anders dat bij iemand hoorde, mits geschikt voor begraven of cremeren.
• Samen herinneringen ophalen. Huilen mag. Maar lachen ook.

Het hoeft allemaal niet.

Misschien spreekt slechts één van deze mogelijkheden je aan.

Dat is voldoende.

En de kinderen dan?

Ik vind dat we kinderen soms onbedoeld te veel beschermen tegen de dood.

We zeggen dat opa slaapt, dat oma er niet meer is of dat ze naar een mooie plek is gegaan.

Allemaal goedbedoeld.

Maar kinderen hebben vaak behoefte aan duidelijke uitleg en de mogelijkheid om zelf vragen te stellen.

Ook bij de laatste verzorging kunnen kinderen, afhankelijk van hun leeftijd en wensen, betrokken worden.

Misschien wil een kleindochter oma’s haren kammen.

Of wil een kleinzoon zijn tekening naast opa leggen.

Een kind hoeft niet te helpen. En wanneer het niet wil kijken, respecteren we dat natuurlijk.

Maar we moeten die keuze ook niet bij voorbaat voor het kind maken.

Met een rustige uitleg, goede begeleiding en aandacht voor wat een kind aankan, kan het een waardevol afscheidsmoment worden.

Mag je een overledene nog aanraken?

Ja, in veel situaties kan dat gewoon.

Een hand vasthouden, een kus op het voorhoofd of voorzichtig over iemands wang strijken.

Voor sommige mensen voelt dat heel natuurlijk.

Anderen vinden het spannend.

Een overleden lichaam voelt anders aan. De huid kan kouder worden en het uiterlijk kan veranderen.

Daar zijn wij als uitvaartverzorgers eerlijk over.

Wij leggen vooraf uit wat je kunt verwachten.

Er zijn ook situaties waarin extra voorzichtigheid nodig is, bijvoorbeeld vanwege een besmettelijke aandoening, letsel of een gerechtelijk onderzoek. Dan bespreken we wat veilig en toegestaan is.

Maar wanneer aanraken mogelijk is, waarom zou je iemand dan die laatste aanraking onthouden?

De laatste verzorging hoeft niet in stilte

Ik heb weleens het idee dat mensen denken dat alles rondom een overlijden fluisterend moet gebeuren.

Alsof er niet gelachen mag worden.

Maar tijdens een laatste verzorging komen soms de mooiste verhalen naar boven.

Over die vakantie waarop alles misging.

Over de verschrikkelijke kookkunsten van vader.

Of over moeder die zelfs op haar tachtigste nog niet zonder lippenstift de deur uit wilde.

En ineens staat de familie met een glimlach rondom degene die ze zojuist hebben verloren.

Verdriet en humor kunnen heel goed naast elkaar bestaan.

Dat maakt een afscheid niet minder waardig.

Integendeel.

Het maakt het menselijk.

Wat als je niet wilt helpen?

Dan doe je het niet.

Zo eenvoudig is het.

Ik vind het belangrijk dat niemand het gevoel krijgt dat hij of zij iets moet.

Niet iedereen wil een overleden dierbare zien. Niet iedereen wil aanraken. En niet iedereen wil bij de verzorging aanwezig zijn.

Sommige mensen bewaren liever het beeld van hun dierbare zoals die tijdens het leven was.

Dat respecteren we.

Liefde wordt niet gemeten aan de handelingen die je na een overlijden verricht.

Je hoeft niets te bewijzen.

Wij verzorgen de overledene met dezelfde aandacht en waardigheid, of de familie nu actief meehelpt of liever op afstand blijft.

De verzorging thuis of in een uitvaartcentrum

Bij RustZacht kijken we altijd naar wat praktisch mogelijk en wenselijk is.

Wanneer iemand thuis overlijdt, kan de laatste verzorging vaak ook thuis plaatsvinden.

In de eigen slaapkamer. In de vertrouwde omgeving.

Soms willen nabestaanden daarbij aanwezig zijn. Soms gaan ze liever even naar beneden om koffie te drinken.

Ook in een uitvaartcentrum kan de familie in overleg bij de verzorging worden betrokken.

We nemen de tijd om uit te leggen wat er gaat gebeuren en welke mogelijkheden er zijn.

En we kijken naar de omstandigheden.

Want niet ieder overlijden is hetzelfde.

Bij een verwacht overlijden in een hospice kan de situatie heel anders zijn dan bij een plotseling overlijden thuis.

Daarom is goede begeleiding belangrijk.

De laatste verzorging is geen extra voorstelling

Wat ik vooral wil voorkomen, is dat de laatste verzorging een soort verplicht ritueel wordt.

We hoeven niet overal een ceremonie van te maken.

Soms is het gewoon fijn om samen rustig een overhemd aan te trekken.

Zonder muziek.

Zonder kaarsen.

Zonder grote woorden.

Alleen een moeder en haar dochter die nog één keer voor vader zorgen.

Dat kan minstens zo waardevol zijn als een uitgebreide plechtigheid.

Misschien zelfs waardevoller.

Want het zijn de momenten waarop niemand hoeft te presteren.

Mijn advies als uitvaartverzorger

Wanneer iemand overlijdt, komt er ontzettend veel op nabestaanden af.

Vaak wordt direct gedacht aan de uitvaartdatum, de locatie, de kist en de rouwkaarten.

Maar de eerste uren na het overlijden verdienen minstens zoveel aandacht.

Daarom stel ik families graag een eenvoudige vraag:

“Willen jullie zelf nog iets doen voor jullie dierbare?”

Soms is het antwoord nee.

Soms zegt iemand: “Mag ik helpen met aankleden?”

En soms ontstaat er een heel bijzonder moment waarbij meerdere familieleden samen de laatste verzorging uitvoeren.

Het belangrijkste is dat mensen weten dat ze een keuze hebben.

Tot slot: nog één keer iets kunnen betekenen

Wanneer iemand is overleden, kun je niets meer veranderen aan wat er is gebeurd.

Je kunt het overlijden niet terugdraaien.

Je kunt geen extra verjaardag organiseren of samen nog een vakantie boeken.

Maar je kunt soms nog wel iets doen.

Een hand vasthouden.

Het haar goedleggen.

Een overhemd dichtknopen.

Of gewoon nog even naast iemand zitten.

Misschien lijkt het voor een buitenstaander iets kleins.

Maar voor degene die afscheid neemt, kan het een herinnering worden die een leven lang meegaat.

De laatste verzorging is niet alleen de zorg voor iemand die is overleden. Het kan ook een eerste stap zijn in het afscheid voor degenen die achterblijven.

Bij RustZacht vinden we dat die mogelijkheid er moet zijn.

Niet omdat het hoort.

Maar omdat liefde niet onmiddellijk ophoudt wanneer het leven eindigt.