Wat als je gedetineerd zit en een dierbare overlijdt?

Stel je voor. Je zit in de gevangenis. Je dagen verlopen volgens een vast ritme. Je kunt niet zomaar naar buiten, niet even bij iemand langsgaan en niet zelf bepalen waar je morgen zult zijn.

Dan krijg je het bericht dat je moeder is overleden.

Of je vader. Je partner. Je broer, zus of misschien zelfs je eigen kind.

Het verdriet is niet anders dan bij iemand die in vrijheid leeft. Maar de mogelijkheden om afscheid te nemen zijn dat wel.

Waar anderen direct naar hun familie kunnen gaan, samen kunnen huilen en voorbereidingen kunnen treffen voor de uitvaart, ben jij afhankelijk van regels, procedures en beslissingen van anderen.

En dan komt die ene, allesbepalende vraag:

Mag je als gedetineerde de gevangenis verlaten om de uitvaart van een dierbare bij te wonen?

Een gevangenisstraf betekent niet dat je geen afscheid mag willen nemen

Veel mensen denken dat iemand die in de gevangenis zit automatisch geen uitvaart mag bezoeken.

Dat is niet juist.

In Nederland bestaat de mogelijkheid om als gedetineerde tijdelijk de inrichting te verlaten vanwege bijzondere persoonlijke omstandigheden. Het overlijden van een naaste kan daarvoor een aanleiding zijn.

Dit wordt doorgaans incidenteel verlof genoemd.

Maar er is een belangrijk verschil tussen iets mogen aanvragen en daadwerkelijk toestemming krijgen.

Een uitvaart bezoeken is voor een gedetineerde namelijk niet vanzelfsprekend. De persoonlijke omstandigheden, de relatie tot de overledene, de juridische positie van de gedetineerde en de veiligheidsrisico’s spelen allemaal een rol.

De klok tikt door

Bij een overlijden begint de tijd te dringen.

Een uitvaart vindt in Nederland doorgaans binnen zes werkdagen na het overlijden plaats. Voor een familie die een gedetineerd familielid bij het afscheid wil hebben, kunnen dat zes bijzonder spannende dagen zijn.

Want er moet veel geregeld worden.

De gedetineerde moet een verzoek indienen via de penitentiaire inrichting. Vervolgens wordt beoordeeld of verlof mogelijk is en onder welke voorwaarden.

Soms is er aanvullende informatie nodig over de overledene, de familieband, de plaats van de plechtigheid en het tijdstip waarop deze plaatsvindt.

Daarom is het belangrijk dat nabestaanden zo snel mogelijk aangeven dat een familielid gedetineerd is en graag aanwezig wil zijn.

Als uitvaartverzorger kunnen wij helpen door de benodigde gegevens over de uitvaart beschikbaar te stellen en, waar nodig, contact te onderhouden met de betrokken instanties.

Komt iemand dan met handboeien naar de uitvaart?

Dat is een vraag die families begrijpelijkerwijs bezighoudt.

Het antwoord is: niet noodzakelijk.

Afhankelijk van de verleende toestemming en de veiligheidsbeoordeling kan iemand onder begeleiding naar een uitvaart worden gebracht. In andere situaties kan verlof zonder voortdurende begeleiding mogelijk zijn.

Wanneer begeleiding of beveiliging noodzakelijk is, kunnen daar voorwaarden aan verbonden zijn. Denk aan een beperkte verblijfsduur, toezicht en afspraken over contact met andere aanwezigen.

Of handboeien of andere beveiligingsmaatregelen nodig zijn, wordt door de bevoegde instanties bepaald.

Als uitvaartverzorger vinden wij het belangrijk dat zo’n bezoek, binnen de gestelde voorwaarden, zo waardig en discreet mogelijk verloopt.

Want een uitvaart is geen plek om iemand publiekelijk te vernederen.

Het is een plek om afscheid te nemen.

Een zoon blijft een zoon

Stel je een moeder voor die op 82-jarige leeftijd overlijdt.

Ze heeft drie kinderen. Twee dochters en een zoon.

De dochters regelen samen de uitvaart. De zoon zit al enige tijd gedetineerd.

Misschien heeft hij fouten gemaakt. Misschien heeft hij zijn moeder veel verdriet gedaan. Misschien was hun contact de laatste jaren ingewikkeld.

Maar het was wel zijn moeder.

En voor die moeder bleef hij misschien, ondanks alles, gewoon haar jongen.

De dochters willen graag dat hun broer aanwezig is bij het afscheid. Ze weten dat hun moeder dat ook gewild zou hebben.

Er wordt een verzoek ingediend.

De dagen verstrijken.

Komt hij wel? Komt hij niet? Moeten we de plechtigheid misschien op een ander tijdstip plannen?

Uiteindelijk wordt toestemming gegeven voor een kort bezoek onder begeleiding.

Achter in de aula neemt hij plaats.

Hij kijkt naar de kist.

Naar de bloemen.

Naar de foto van zijn moeder.

En op dat moment is hij niet de gedetineerde, niet de veroordeelde en niet het dossiernummer dat ergens op papier staat.

Hij is een zoon die zijn moeder moet begraven.

Dit is een fictief voorbeeld, maar het laat zien hoe ingrijpend zo’n situatie voor een familie kan zijn.

Wat als toestemming wordt geweigerd?

Helaas komt het ook voor dat een gedetineerde niet naar de uitvaart mag.

Dat kan bijvoorbeeld te maken hebben met veiligheidsrisico’s, vluchtgevaar, de juridische situatie of andere zwaarwegende omstandigheden.

Zo’n afwijzing kan bijzonder pijnlijk zijn.

Voor de gedetineerde, maar ook voor de familie die hoopte op een gezamenlijk afscheid.

Toch hoeft dit niet te betekenen dat er helemaal geen mogelijkheid bestaat om afscheid te nemen.

Soms kunnen alternatieven worden onderzocht.

Denk aan het volgen van de plechtigheid via een livestream, het bekijken van een opname of het schrijven van een persoonlijke afscheidsbrief die tijdens de uitvaart wordt voorgelezen.

Ook kan worden bekeken of een afzonderlijk afscheidsmoment mogelijk is, bijvoorbeeld bij de overledene voorafgaand aan de uitvaart. Ook daarvoor is toestemming nodig.

Een livestream vanuit een gevangenis is overigens niet automatisch beschikbaar. De inrichting moet daarvoor toestemming geven en over de benodigde mogelijkheden beschikken.

En wie betaalt het vervoer en de begeleiding?

Ook dit is een praktische vraag die regelmatig wordt vergeten.

Wanneer een gedetineerde de inrichting mag verlaten, kan de uitvoering van dat verlof kosten en organisatorische verplichtingen met zich meebrengen.

Of er kosten voor de gedetineerde of familie ontstaan, hangt af van de verlofvorm en de gemaakte afspraken. Ga er daarom niet automatisch van uit dat alle kosten door de overheid worden gedragen, maar ook niet dat de familie deze altijd moet betalen.

Vraag vooraf duidelijkheid bij de penitentiaire inrichting.

Wat kunnen wij als uitvaartverzorger betekenen?

Bij RustZacht vinden wij dat een afscheid zoveel mogelijk moet aansluiten bij de wensen en omstandigheden van de nabestaanden.

Ook wanneer die omstandigheden ingewikkeld zijn.

Wij kunnen meedenken over het tijdstip van de plechtigheid, de ontvangst van een gedetineerd familielid, de praktische afstemming met begeleiders en de mogelijkheden voor een alternatief afscheid.

Wij kunnen geen verlof afdwingen. Die beslissing ligt niet bij ons.

Maar wij kunnen wel helpen om alles wat binnen onze mogelijkheden ligt zorgvuldig voor te bereiden.

En soms maakt juist dat het verschil.

Een laatste afscheid kun je niet overdoen

Een gevangenisstraf beperkt iemands vrijheid.

Dat is de bedoeling van een straf.

Maar verdriet houdt zich niet aan gevangenismuren. Rouw vraagt niet of iemand schuldig of onschuldig is. En liefde voor een moeder, vader, partner of kind verdwijnt niet automatisch wanneer de deur van een cel achter iemand dichtvalt.

Een uitvaart duurt misschien een uur.

Een laatste blik op de kist slechts enkele seconden.

Maar de herinnering dat je er wel of niet bij mocht zijn, kan iemand de rest van zijn leven bijblijven.

Bij RustZacht kijken wij daarom niet alleen naar wat gebruikelijk is, maar vooral naar wat menselijk en mogelijk is.

Want afscheid nemen is geen beloning.

Het is een menselijke behoefte.